جعفر علیخانی

بازار، در تاریخ معاصر ایران تنها یک نهاد اقتصادی نبوده، بلکه همواره به عنوان یکی از ستون‌های اصلی تحولات سیاسی و اجتماعی ایفای نقش کرده است. پیوند عمیق میان بازار و نهاد روحانیت، در کنار قدرت مالی و شبکه ارتباطی اصناف، باعث شده تا بازار تهران و شهرستان‌ها در مقاطع حساس، از مشروطه تا جنگ‌های اخیر، تعیین‌کننده مسیر حوادث باشند. در این یادداشت تفصیلی، به بررسی این نقش‌آفرینی در بازه‌های زمانی ۱ـ مشروطه ۲ـ قیام پانزده خرداد ۳ـ ملی‌شدن صنعت نفت ۴ـ انقلاب اسلامی ۵ـ هشت سال دفاع مقدس ۶ـ جنگ رمضان و 7_جنگ رمضان می‌پردازیم.

۱. عصر مشروطه: از فلَک‌شدن تجّار تا هجرت کبری

نقطه آغاز جدی دخالت بازار در سیاست را می‌توان در وقایع پیش‌زمینه مشروطه جست‌وجو کرد. یکی از جرقه‌های اصلی انقلاب مشروطه، ماجرای فلَک‌شدن تجّار قند در بازار تهران توسط علاءالدوله، حاکم وقت تهران بود. او به بهانه گران‌شدن قند، چند تن از تجّار خوش‌نام بازار از جمله حاج سید هاشم قندی را به فلک بست. این توهین به حریم بازار، موجی از اعتراضات را برانگیخت که به بست‌نشینی در حرم حضرت عبدالعظیم و در نهایت مطالبه «عدالت‌خانه» منجر شد.

همچنین، در جریان مهاجرت به قم و تحصّن علمای مشروطه‌خواه که به «مهاجرت کبری» مشهور است، این بازاریان بودند که با تأمین هزینه‌های سنگین مهاجرت روحانیون و خانواده‌هایشان، استمرار مبارزه را تضمین کردند. بعد از مشروطه نیز پس از به توپ‌بستن مجلس توسط محمدعلی‌شاه، بازاریان تبریز به رهبری چهره‌هایی چون حاج مهدی کوزه‌کنانی، مخارج قیام و اقامت مجاهدان را تأمین کردند. جالب توجه است که خانه کوزه‌کنانی در تبریز، محل تجمع و تصمیم‌گیری مشروطه‌خواهان بود که امروزه به «خانه مشروطه» معروف است و نمادی از ایثار مال توسط اصناف در راه آزادی است.

۲. ملی‌شدن نفت و حمایت از دولت مصدق

در دوران نهضت ملی‌شدن صنعت نفت، بازار بازوی توانمند دولت دکتر مصدّق بود. زمانی که دولت با تحریم‌های بین‌المللی و تنگنای مالی مواجه شد، اقدام به انتشار «اوراق قرضه ملی» کرد. بازاریان شاخص با خریدهای کلان خود، به دولت اعتبار بخشیدند، هرچند به خاطر شدت تحریم، این اوراق نهایتاً درآمد نفتی را جبران نکرد؛ اما توانست تا حدی مشکلات دولت مصدّق را برطرف کند. برای مثال، تجّار بزرگی همچون «حاج عباس‌قلی بازرگان» و دیگر معتمدان بازار نه تنها خود، اوراق خریدند؛ بلکه در اقدامی هوشمندانه، این اوراق را در معاملات روزمره بازار به جای پول نقد پذیرا شدند. این حرکت باعث شد مردم عادی نیز ترغیب شوند. در نتیجه، اوراق قرضه به عنوان یک سند معتبر و ارزشمند در جامعه دست‌به‌دست شد. پس از کودتای ۲۸ مرداد نیز، بازاریان با تشکیل «نهضت مقاومت ملی» چراغ مبارزه را در تاریک‌ترین روزها روشن نگاه داشتند.

۳. قیام ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ و هیئت‌های موتلفه

در آغاز دهه چهل، پیوند بازار و امام خمینی (ره) نمونه روشنی از ارتباط بازار و روحانیت بود. در قیام ۱۵ خرداد ۱۳۴۲، اصناف و بازاریان با تعطیلی گسترده مغازه‌ها و حضور فیزیکی در خیابان‌ها، هسته اصلی اعتراضات را شکل دادند. بسیاری از شهدای این روز از کسبه و شاگردان بازار بودند.

پس از این واقعه، بازاریان متدین با تشکیل «هیئت‌های موتلفه اسلامی»، الگویی برای تشکیل گروه‌های انقلابی‌ای شدند که نقش مهمی در وقایع منجر به پیروزی انقلاب ایفا کردند. به علاوه، این تشکل که از بطن بازار برخاسته بود، علاوه بر فعالیت‌های تبلیغی و رساندن پیام‌های امام به توده‌های مردم، در اقداماتی همچون ترور «حسنعلی منصور» (عامل امضای قرارداد کاپیتولاسیون) نقشی مستقیم داشت.

۴. انقلاب ۱۳۵۷: اعتصابات کمرشکن

یکی از عوامل اصلی سقوط رژیم پهلوی، اعتصابات طولانی‌مدت بازاریان در سال ۱۳۵۷ بود. بازار با تعطیلی خود، شریان اقتصادی رژیم را قطع کرد. بازاریان در این دوران با تشکیل «صندوق‌های حمایتی»، حقوق کارگران اعتصابی کارخانه‌ها و کارمندان دولتی که حقوقشان قطع شده بود را پرداخت می‌کردند تا فشار معیشتی باعث شکستن اعتصابات نشود. همچنین بازار به عنوان شبکه توزیع پیام‌ها و نوار سخنرانی‌های امام عمل می‌کرد و هسته‌های انقلابی در دل تیمچه‌ها و سراها شکل می‌گرفت.

۵. هشت‌سال دفاع مقدس: پشتیبانی و ایثار

با آغاز جنگ تحمیلی، اصناف بار دیگر تغییر کاربری دادند. تشکیل «ستادهای پشتیبانی» در بازارها برای تأمین نیازهای جبهه، از پتو و لباس گرفته تا کنسرو و ماشین‌آلات، بخشی از فعالیت آن‌ها بود. اما حضور بازاریان تنها به پشتیبانی مالی ختم نشد؛ هزاران نفر از اصناف و کسبه در قالب گردان‌های رزمی و فنی به جبهه‌ها شتافتند و شهدای بسیاری را تقدیم کردند. بازار در این هشت سال، هم تأمین‌کننده بود و هم رزمنده.

۶. چالش‌ها و واکنش‌های اصلاحی در دوران معاصر

در دهه‌های اخیر، بازار گاهی نسبت به سیاست‌های اقتصادی واکنش‌های منفی و اعتراضی داشته، اما همواره با درک مصالح ملی، مرز خود را با بدخواهان جدا کرده است. از جمله اعتراضات می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• مالیات بر ارزش افزوده (۱۳۸۷): اعتراض به شیوه اجرای این قانون، باعث تعطیلی موقت بازار شد؛ اما با گفت‌وگو و اصلاح روندها، بازاریان به سرعت به چرخه اقتصادی بازگشتند.
• حوادث ۱۳۸۸: علی‌رغم برخی تعطیلی‌های پراکنده در ابتدای ناآرامی‌ها، بازاریان با مشاهده زاویه‌گرفتن اعتراضات از مسیر قانونی، خط خود را جدا کرده و با حضور پرشور در راهپیمایی تاریخی ۹ دی، وفاداری خود را به نظام اسلامی نشان دادند.
• اعتراضات بنزینی ۱۳۹۸ و دی‌ماه ۱۴۰۴: در سال‌های اخیر، فشارهای معیشتی و تصمیمات ناگهانی (مانند افزایش نرخ بنزین ۱۳۹۸ یا مسائل اقتصادی دی‌ماه ۱۴۰۴) باعث بروز اعتراضاتی در سطح بازار شد. با این حال، اصناف با هوشمندی، زمانی که پای سوءاستفاده دشمنان خارجی به میان آمد، با صدور بیانیه‌ها و بازگشایی واحدهای تجاری، مانع از تحقّق اهداف آشوب‌طلبان شدند و ثابت کردند که حساب نقد اقتصادی از تقابل با اصل نظام جداست.

۷. جنگ ۱۲ روزه، جنگ رمضان و تحولات جدید

در تحوّلات نظامی و امنیتی اخیر، بازار نقشی راهبردی ایفا کرد. در جریان «جنگ ۱۲ روزه» و متعاقب آن «جنگ رمضان»، بازار ایران شاهد یک حماسه اقتصادی بود. تشکیل «قرارگاه شهید سلامی» توسط اصناف، گامی بزرگ برای مدیریت بحران در زمان جنگ بود.

در این دوران، بازاریان با وجود تهدیدات موشکی و آتش دشمن، مغازه‌های خود را تعطیل نکردند. همکاری بی‌سابقه اصناف در توزیع عادلانه کالا و اعتماد به «طرح کالابرگ الکترونیک» باعث شد تا معیشت مردم در سخت‌ترین شرایط دچار فروپاشی نشود. یکی از نکات درخشان این دوره، ایثار نانوایی‌ها و اصناف حساس بود که با افزایش ساعات کار خود زیر آتش، نیازهای روزمره مردم را تأمین کردند.

همچنین، در کنگره ملی شهدای اصناف، شاهد بیعت زودهنگام و صریح جامعه اصناف با رهبر جدید انقلاب، حضرت آیت‌الله سید مجتبی خامنه‌ای بودیم که نشان‌دهنده تداوم پیوند سنتی بازار و ولایت در دوران جدید است.